Sonlandırılmak Zorunda Kalınan Bir Deney: Stanford Hapishane Deneyi

Stanford Üniversitesi’ nde sosyal psikolog olan Philip Zimbardo tüm insanların kontrolsüz güce sahip oldukları zaman zalimleşebileceğini düşünüyordu. Bunu göstermek için Stanford Üniversitesi Psikoloji Departmanı’ nın bodrum katında bir sahte hapishane deneyi gerçekleştirdi. Bu deneyde mahkυm ve gardiyan rolü için gönüllü üniversite öğrencilerinden bir grup erkek öğrenci seçildi.

Zimbardo bu öğrencilere her gün için iyi bir para verecekti. Deneyin 14 gün sürmesi planlanmıştı. Deneyin kurallarında, gardiyanların m∂hkumlara sert olması ama kesinlikle kuvvet kullanmamaları, mahkυmların ise gardiyanların sözlerini dinlemeleri vardı. öğrencilerden hangisinin mahkυm hangisinin gardiyan olduğu onlardan habersiz belirlenmişti.

Deney başladığında her şey birebir gerçek hayattaki gibi uygulanmaya başladı. Mahkυmlar anlaşmalı polisler tarafından belirsiz bir saatte silahlı soygun suçuyla tutuklandılar. Elleri keIepçeIendi, ifadeleri ve parmak izleri alındı, sonrasında üstleri arandı, rahatsız mahkυm tulumları giydirildi ve tek ayaklarından hepsi birbirine prangalandılar.

Gardiyanlar ise , tıpkı gerçek gardiyanlar gibi giydirildi, ellerine tahta sopalar verildi, göz temasına engel olması amacıyla aynalı gözlükler verildi ve tamamen gerçek bir hapishane ortamı yaratılmaya çalışıldı. Mahkυmların hücreleri dar ve küçüktü, bir hapishane bahçesi yaratılmıştı, gardiyanlar ise daha konforlu odalardaydılar.

Gardiyanlar rollerine mahkυmlardan daha kolay alıştılar. İlk geceden sayım için mahkυmları sertçe uyandırıp onlara mahkυm kıyafetlerinde yazılı olan mahkυm numaralarıyla sesleniyorlardı. Gardiyanlar o kadar sertti ki ilk günden mahkυmlardan bazıları ağlayıp sinir krizi geçirdi. Deneyin ikinci gününde ise mahkυmlar kapılarını yataklarıyla bloke edip, üstlerini çkartarak gardiyanları dinlemeyeceklerini söylediler. Bunun üzerine gardiyanlar isyanın elebaşını tek kişilik hücreye kapatıp, diğerlerinin yatak süngerlerini alıp kıyafetlerini çıkardılar.

Sadece birkaç gün içinde, tüm mahkυmlar yeni rollerine öyle alıştılar ki, bir çoğu kendilerine verilen mahkυm numarası haricinde gerçek kimliklerinden bir şey hatırlayamaz duruma geldiler. Gardiyanlar da kırk yıldır bu işi yapıyorlarmış gibi etrafta kötülük saçıyorlardı. Hapishanedeki baskı ortamı bir an bile bozυImuyordu ve mahkυm öğrencilere neredeyse 24 saat psikolojik baskı yapılıyordu. Mahkυmlar bir ayakları zincire bağlı şekilde uyuyorlardı dönmek isterken zincirin verdiği sıkıntı ile uyanıp hapishanede oldukları hatırlatılıyordu.

Zimbardo’ nun bu detayla ilgili defterine şu notu düşmüştür: “Rüyalarında bile bu hapishaneden kaçmaları imkansızdı”. Mahkυmlardan biri yapay Stanford Hapishanesi ’yle ilgili aşağı yukarı şunları söylüyordu “Devlet yerine psikologlar tarafından idare edilen bir hapishane, sonuçta bir hapishane.”

Sadece 36 saat içerisinde, 8612 numaralı mahkυm, Zimbardo ’nun tanımıyla “çılgın” tavırlar sergilemeye başladı. Zimbardo, bu olayı o mahkυmυn deli gibi davranmaya başladığı, bağırdığı, çığlık attığı, kötü sözler ve kontrolsüz öfke nöbetleri geçirdiği şeklinde anlatıyor. Onun bu psikolojik durumunu anlamalarının biraz uzun sürdüğünü ama sonunda onu saldıklarını belirtiyor.

Deneyin başlamasından sadece 6 gün geçtikten sonra mahkυmlar ile gardiyanlar arasındaki ilişki o kadar sadist ve vahşi bir hale gelmişti ki, Zimbardo deneyi erken bitirmek zorunda kaldı. Denekler paralarını daha az alacak olmalarına rağmen mahkυmlar bitirilmesinden memnundu. Zimbardo bu deneyde kendisinin de hapishane müdürü rolünde olduğu için etkilendiğini makalesinde itiraf etmiştir.

Bu etkilenmenin sonucunda gardiyanların mahkυmlara uyguladıkları zυImü sürdürmesine izin verecek kararlar almıştı. Bu deneyin sonucunda toplumun onlara biçileni rolleri farkında olmadan ne kadar sahiplendiği ve o rolün etkisinden çıkamadan, kontrolsüz bir şekilde rolün gereklerini yerine getirdiği görülmüştür. Bu deney daha sonrasında çok fazla tartışılmış ve karşıt bilimsel makaleler yayınlanmıştır.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Pi sayısı nedir? Pi'nin Büyüleyici Tarihi ve Hikayesi

Pi sayısı nedir? Pi’nin Büyüleyici Tarihi ve Hikayesi

İlk Elektrikli Uçakla Çevreci Havacılığın Kapıları Aralanıyor