Kelebek Etkisi Nedir? Örnekleri Nelerdir?

Yaklaşık 45 yıl önce, Amerikan Bilim Geliştirme Derneği’nin 139. toplantısında Edward Lorenz bir soru sordu: “Brezilya’daki bir kelebeğin kanatlarını çırpması Teksas’ta bir kasırgaya sebep olabilir mi?” Bu sorunun cevabı muhtemelen şimdiye kadar duyduklarınızdan farklı. Kelebek etkisi olarak adlandırılan bu konsept, popüler kültür tarafından benimsenmiştir.

Robert Redford’un, Jack Weil rolünü oynadığı 1990 filmi Havana’da meslektaşı Lena Olin’e söylediği “Bir kelebek Çin’deki bir çiçeğin üzerinde kanatlarını çırpar ve Karayipler’de bir kasırgaya neden olur.” repliğinde olduğu gibi, bu fikir çok küçük olayların aslında ne kadar önemli olabileceğini vurgulamak için kullanılır. Massachusetts Teknoloji Enstitüsünde meteoroloji profesörü olan Lorenz, bu fikri ortaya atarken bu fikrin böyle kullanılmasını asla istemedi. Aslında anlatmaya çalıştığı şey bunun tam tersiydi.

Amerikalı bir matematikçi, meteorolog ve kaos teorisinin öncüsü olan Edward Norton Lorenz, "Kelebek Etkisi" terimini ortaya attı.
Amerikalı bir matematikçi, meteorolog ve kaos teorisinin öncüsü olan Edward Norton Lorenz, “Kelebek Etkisi” terimini ortaya attı.

Lorenz bunu sorarak şunu amaçladı: Bazı karmaşık sistemler, ilk koşullarında meydana gelen ufak değişimlerden bile büyük ölçülerde etkileniyorlardı. Bu sistemlerin çok farklı sonuçlar ortaya çıkarabileceklerini ve öngörülmeyen davranışlar sergileyebileceklerini gösterebilirdi. Bu sistemlerin hassasiyeti nedeniyle, sonuçları tahmin edilemez.

Doğanın tüm fiziksel yasalarını bilseydik o zaman hiçbir şey belirsiz olmazdı.

Lorenz’in ileri sürdüğü anlayış, Sir Isaac Newton tarafından 1687’de ortaya çıkarılan ve doğanın olasılıksal bir mekanik sistem olduğunu (yani saat mekanizması kadar düzgün çalışan bir evrende bulunduğumuzu) öne süren yasaları sorguladı. Lorenz, öngörülemezliğin evrende bir yeri olmadığını iddia eden Pierre-Simon Laplace’e meydan okudu ve “Doğanın tüm fiziksel yasalarını bilseydik o zaman hiçbir şey belirsiz olmazdı. Böylece geleceği ayna gibi net şekilde görebilirdik.” dedi.

Lorenz, evrenin bu belirleyici yorumlanmasının insanların fiziksel doğa olaylarının ölçümünde yaptığı hataları açıklayamayacağını keşfetti. Doğanın birbirine bağlı neden-sonuç ilişkilerini çözmenin çok karmaşık olduğunu gözlemledi. Hava koşulları gibi karmaşık sistemlerdeki en olası sonuçları tahmin edip kullandığı paralel meteorolojik simülasyonlarında farklı farklı başlangıç koşulları kullanmaya başladı.

Kelebek Etkisi Teorisi - Kaynak Wikipedia
Kelebek Etkisi Teorisi – Kaynak Wikipedia

Bu yöntem hala günlük hava durumu tahminlerimizi oluşturmak için kullanılıyor. Eğer hayatı baştan başlatabilseydik, sonuç aynı olur muydu? İlginç bir şekilde, “Herkes Bir Troll Olabilir” makalesinde Justin Cheng, Cristian Danescu-Niculescu- Mizil, Jure Leskovec ve Michael Bernstein; sıradan insanların belirli online davranışlar sergileme olasılığının belli şartlara bağlı olduğunu açıklıyor. Ve bu şartların saldırgan taraf olma ihtimalini ne garanti ettiğini ne de bu ihtimali ortadan kaldırdığını söylüyor.

Aynı zamanda Yiğit Mengüç, Technologue’da yayınlanan “Akıllı ve Yumuşak” makalesinde; yumuşak bedenlere sahip robotların geliştirilmesinin muhtemel olabileceği benzersiz koşulları anlatıyor. Lorenz 2008’de öldü. Karmaşık sistemlerin anlayışımıza kalıcı katkısından dolayı Lorenz’in kutlanmayı hak ettiği açıktır.

Bu Da İlginizi Çekebilir

Déjà Vu Nedir? Déjà Vu Hakkında Tüm Bilinmeyenler

Dilan Şen