Kıtalar Neden Var? diye hiç düşündünüz mü?

“Gezegenimizde neden kıtalar var?” diye hiç düşündünüz mü?

Gezegenimiz kıtalardan oluşuyor ve bu bizi Güneş Sistemi‘nin tuhaf gezegeni yapıyor. Başka hiçbir gezegenin bizim gibi kıtaları yok.

Güneş sistemimizi daha önce hiç görmemiş olsaydınız, çeşitlilikten etkilenirdiniz. Halkaları olan dev gaz gezegenler, küçükten büyüğe uzanan doğal uydular, kenarlardan fırlayan buzlu kuyruklu yıldızlar, hepsi değişen miktarlarda atmosfere sahip kayalık gezegenler.

Peki ya neden aralarından bir tanesinin kıtaları var da diğerlerinin kıtaları yok?

Evet bugünkü yazımızda bu soruya cevap arayacağız.

Kıtalar Neden Var?
Gezegenimizde neden kıtalar var? Görsel: 2011 yılında uzaydan görülen Akdeniz’in doğu ucu.

Gezegenimiz Dünya. Gezegenimizin sıvı suyu var (garip!), yaşamı var, (daha da garip!), çalkalanan levha tektoniği var (tuhaflık devam ediyor!), hatta Güneş Sistemi’nde başka hiçbir şeye benzemeyen devasa kaya kütleleri var (tamamen garip!), Bu kütleler granit, kumtaşı, gnays, arduvaz, andezit, riyolit ve daha fazlası gibi kayalardan oluşan kıtalar.

Gezegenlerin geri kalanı neredeyse tamamen bazalt veya Dünya’ya benzer bir şeydir. Hayır, dünya bazalt yüzeyinin çoğunu derin okyanusların altında saklar, bunun yerine yoldan geçenlere gösteriş yapan kıtasal kayalarla ucube bayrağını dalgalandırır.

Tüm bu benzersiz özellikler birbirine bağlıdır. Yüzeyde sıvı suya sahip olduğumuz için Dünya’da levha tektoniği var olabilir. Yaşam, bol su ve volkanizmanın bir ürünü olabilir. Dünya kıtalarının bileşimi, yaşamın kaya ile etkileşimlerinin bir ürünü olabilir. Dünyayı olduğu gibi yapan minerallerin, kayaların ve organizmanın derin zaman evrimidir.

Kıtalar Neden Var?
Kuzeybatı Toprakları, Yellowknife(Kanada’da bir kent) yakınlarında, Dünya üzerindeki en eski kıtasal kabuklardan bazıları olan Kanada Kalkanı’nın bir bölümünün görünümü. Fotoğraf Kredisi: awmcphee/Wikimedia Commons.

Kıtaların oluşumu hakkında hâlâ çok fazla bilinmeyen var. Başka hiçbir gezegenin, Dünya’nın sahip olduğu silis bakımından zengin kıta kütlelerine sahip olmadığından oldukça eminiz. Mars, jeologların “gelişmiş” kayalar dediği şeye (başka bir deyişle, bazalttan daha fazla silika) sahip olabilir. Venüs de biraz olabilir. Ay’ın, ilkel bir magma okyanusunda yüzen daha hafif minerallerden oluşmaları dışında, kıtalara benzeyen anortozit yaylaları vardır.

Hiçbir gezegen, Dünya’nın kıtaları olan karmaşık volkanik kayaçlar, tortu, metamorfik kayaçlar ve soğumuş magma karışımına sahip değildir. Avustralya’da bulunan küçük zirkon kristallerinin yaşlarına dayanan mevcut teori, kıtaların 4 milyar yıldan fazla bir süre önce oluşmaya başlamış olabileceğine ışık tutuyor.

Bununla birlikte, hepsinin mevcut boyutlarına yaklaşmak için hızla mı oluştukları yoksa zaman içinde, yavaş yavaş mı büyüdüğü ucu açık bir sorudur.

Kıtalar Neden Bu Kadar Özel?

Kıtalar Neden Var?
Başka hiçbir gezegenin bizim gibi kıtaları yok.

Kıtalar, okyanus tabakalarından daha az yoğun ve çok daha kalındır. Okyanus havzalarımız, esas olarak, altlarındaki kabuğun daha yoğun ve daha ince bazalt plakaları olduğu için var olurlar, yani bunlar Dünya’nın sünek(uzayabilen, gerilebilen.) mantosunun daha altında yer alır (not: Dünya’nın mantosu erimiş magmadan yapılmaz ). Öte yandan kıtalar, daha düşük yoğunlukları ve daha kalın profilleri nedeniyle, diğer katmanlardan yüksekte ve denge halindedir (izostazi olarak da bilinir).

Kıtalar da değişiyor. Plaka tektoniği ile birlikte, kıtaların çarpışarak Pangea gibi devasa süper kıtaları oluşturduğu ve daha sonra yüz milyonlarca yıl boyunca ayrıldığı “süper kıta döngüsü” ( Wilson Döngüsü olarak da bilinir ) gelir. Bugün, bir süper kıtaya yakın olan tek şey Avrupa, Asya ve Hindistan’ın karışımıdır.

Kıtaların çekirdeği

kıtalar
kıtalar

Kıtalarımızın en eski kısımlarına kraton denir (eğer bu kayalar yüzeyde açığa çıkarsa, kalkan olarak adlandırılırlar). Bunlar, genellikle bir bütün olarak kıtadan çok daha küçük olan her büyük kıtanın çekirdeğini temsil eder.

Bu alanlar, yüz milyonlarca ila milyarlarca yıldır çarpışmalar veya yarıklar gibi aktif tektonik süreçlerde pek görülmedi. Kuzey Amerika’da, kraton Kuzey Kanada ve Grönland’dan güneye, yani Teksas’a uzanır, ancak yüzeyde yalnızca bir kısmı açığa çıkar.

Çoğu kıtaların boyutu kendi kratonlarının boyutundan daha fazladır, bu yüzden kıtaların Dünya’nın erken tarihinde bir anda oluşmadığını biliyoruz. Kıtaların eski çekirdekleri hakkında fikir edinmek için aşağıdaki dünyanın kratonlarının bir haritasını inceleyebilirsiniz.

En büyük sorulardan biri, tüm kıta olayını neyin başlattığı ve onu devam ettiren şeyin ne olduğu olabilir. Güneş sistemimizin diğer kayalık gezegenlerinde böyle görünmüyordu. Bu, kıtaların olabildiğince tam olarak gelişmesine yardımcı olan sıvı suyumuz ve erimiş/katı çekirdeğimiz gibi Dünya’ya özgü bazı faktörlerin olduğu anlamına gelir. Ancak, dedikleri gibi, hepsi bu kadar değil.

Aynı zamanda, kıtalarımızı Güneş Sistemi’ndeki bu tür bileşimsel tuhaflıklar haline getirmeye devam eden süreçler, yaşamın kendisiyle bağlantılı olabilir. Dünya kıtalarına gelince işler daha da tuhaflaşıyor.

İlerleyen zamanlarda bu konuya ilişkin yeni araştırmalardan bahsedeceğiz. Takipte kalın.

Çeviren: Yusuf Yılmaz / Kaynak: Astronomy

Bunlar da ilginizi çekebilir:

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

iPhone 14 Pro Telefonunun Kamerası Sosyal Medya Uygulamalarında Titriyor Ve Ses Çıkarıyor

iPhone 15 Ultra 8K Video Desteği İle Gelebilir